W ostatnich latach obserwujemy intensywny rozwój usług medycznych wykorzystujących technologie cyfrowe, w tym telemedycyna. Szczególnie dynamiczny wzrost popularności teleporad nastąpił w okresie pandemii, gdy konieczność zapewnienia ciągłości opieki zdrowotnej wymusiła szybkie dostosowanie się lekarzy i placówek do nowych warunków.
Początkowo traktowana jako rozwiązanie wyjątkowe, telemedycyna stała się trwałym elementem systemu ochrony zdrowia. Zdalne konsultacje zwiększyły dostępność świadczeń i ułatwiły bezpośredni kontakt pacjenta z lekarzem. Wraz z upowszechnieniem tej formy opieki medycznej coraz częściej pojawia się pytanie o relację między telemedycyną a prawem. Rozwój nowoczesnych form świadczenia usług zdrowotnych ujawnia bowiem szereg wyzwań związanych z odpowiedzialnością lekarzy, standardami diagnozy oraz ochroną danych pacjentów.
Telemedycyna a prawo – definicja i zakres świadczeń
Na wstępie należy zauważyć, że pojęcie telemedycyny nie doczekało się ustawowej definicji. W praktyce rozumie się je jako udzielanie świadczeń zdrowotnych na odległość z wykorzystaniem systemów teleinformatycznych lub łączności. Działalność lecznicza obejmuje szeroko rozumiane świadczenia zdrowotne, które mogą być realizowane zarówno w kontakcie bezpośrednim z pacjentem, jak i z użyciem narzędzi zdalnych. Polskie prawo wyraźnie dopuszcza udzielanie świadczeń na odległość. Z ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty wynika, że lekarz może wykonywać czynności za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub łączności. Zatem świadczenia udzielone zdalnie wywołują taki sam skutek prawny jak świadczenia udzielone podczas osobistego kontaktu z pacjentem.
Zakres usług telemedycznych świadczonych przez lekarza jest stosunkowo szeroki. Za pomocą teleporady lekarz może m.in.:
- zebrać wywiad medyczny i ocenić stan zdrowia pacjenta,
- udzielić porady lekarskiej i konsultacji specjalistycznej,
- zinterpretować wyniki badań diagnostycznych,
- zdalnie monitorować parametry zdrowotne,
- wystawić e-receptę, e-zwolnienie lub zaświadczenie – o ile spełnione są wymogi formalne do ich wystawienia.
W świetle obowiązujących przepisów teleporada nie jest odrębnym rodzajem świadczenia zdrowotnego, lecz jedynie alternatywną formą jego udzielania.
Ustawodawca zrównał konsultację zdalną z tradycyjną wizytą, podkreślając, że zastosowanie nowych technologii nie zwalnia lekarza z przestrzegania dotychczasowych standardów postępowania. Lekarz udzielając teleporady ma obowiązek dołożyć należytej staranności i przestrzegać dotychczasowych standardów zgodnych z:
- wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej,
- dostępnymi mu metodami,
- środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób,
- zgodnie z zasadami etyki zawodowej
- z należytą starannością.
Wszystkie obowiązki lekarza w tym w zakresie diagnostyki, prowadzenia dokumentacji medycznej, poufności danych czy tajemnicy lekarskiej pozostają niezmienione.
Reżimy odpowiedzialności prawnej lekarza i placówki medycznej
Ustawodawca zrównał telemedycynę z tradycyjnym kontaktem lekarza z pacjentem, zachowując dotychczasowe standardy opieki, staranności zawodowej i ochrony pacjenta. Celem przyjętego rozwiązania było umożliwienie korzystania z nowoczesnych narzędzi komunikacji przy jednoczesnym zachowaniu dotychczasowych wymogów należytej staranności zawodowej oraz ochrony praw pacjenta.
Ustawodawca nie przewidział natomiast odrębnych zasad odpowiedzialności za błędy popełnione podczas udzielania świadczeń telemedycznych. W konsekwencji zastosowanie znajdują ogólne reżimy odpowiedzialności lekarza – cywilna, karna oraz zawodowa (dyscyplinarna). W określonych przypadkach odpowiedzialność za powstałą szkodę może ponosić również podmiot leczniczy, w szczególności wtedy, gdy lekarz świadczy usługi w ramach stosunku pracy lub umowy cywilnoprawnej. Poniżej przedstawiono charakterystykę poszczególnych reżimów odpowiedzialności lekarza w zakresie świadczeń telemedycznych.
Odpowiedzialność cywilna
Na gruncie prawa cywilnego lekarz odpowiada wobec pacjenta za szkodę wyrządzoną błędem medycznym, który popełnił. Przy czym odpowiedzialność opiera się na zasadzie winy. Błąd medyczny nie został zdefiniowany w żadej obowiązującej ustawie, natomiast został on dookreślony przez Sąd Najwyższy, który w orzeczeniu z dnia 1 kwietnia 1955 r. sygn. IV CR 39/54 wskazał, że „Błędem w sztuce lekarskiej jest czynność (zaniechanie) lekarza w zakresie diagnozy i terapii, niezgodna z nauką medycyny w zakresie dla lekarza dostępnym.”
Mając powyższe na uwadze należy wskazać, że w celu przypisania lekarzowi odpowiedzialności niezbędne jest wykazanie przez pacjenta, trzech przesłanek:
- winy lekarza w związku z zaniechaniem lub nienależytym działaniem,
- wystąpienia szkody u pacjenta w postaci uszczerbku na zdrowiu lub życiu,
- wystąpienia związku przyczynowo skutkowego pomiędzy zawinionym działaniem lekarza a szkodą pacjenta.
Związek przyczynowo skutkowy polega na tym, że szkoda pacjenta musiała być normalnym, dającym się przewidzieć następstwem działania lub zaniechania lekarza.
Zakres odpowiedzialności cywilnej lekarza
Jeżeli powyższe przesłanki zostaną spełnione, lekarz może zostać pociągnięty do odpowiedzialności cywilnej. Odpowiedzialność ta co do zasady ma charakter majątkowy. Pokrzywdzonemu pacjentowi może przysługiwać odszkodowanie pokrywające szkodę oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę.
Dodatkowo należy wskazać, że w razie błędu medycznego pacjent, który utracił częściowo lub całkowicie zdolność do pracy, którego potrzeby uległy zwiększeniu lub zmniejszyły się szanse na powodzenie w przyszłości, może wystąpić o rentę.
Warto, jednak wskazać, że lekarz nie ponosi odpowiedzialności za brak skutków leczenia, jeśli działał zgodnie z prawem, postępował z aktualną wiedzą medyczną i należytą starannością. Zakres odpowiedzialności cywilnej za błąd medyczny zależy od rodzaju i podstawy prawnej udzielanego świadczenia zdrowotnego.
Zakres odpowiedzialności cywilnej za błędy popełnione przy teleporadzie zależy od formy prawnej, w jakiej świadczone było dane świadczenie zdrowotne. Jeśli lekarz udzielał teleporady w ramach działalności podmiotu leczniczego, to odpowiedzialność za szkodę pacjenta może ponosić solidarnie zarówno lekarz, jak i sama placówka.
Pacjenci zwykle kierują roszczenia do podmiotu leczniczego, który udziela świadczeń i odpowiada za personel. Natomiast w sytuacji, kiedy konsultacja odbywa się w ramach indywidualnej praktyki, lekarz ponosi odpowiedzialność osobiście i bezpośrednio.
Odpowiedzialność karna
Lekarz udzielający świadczeń (również telemedycznych) może ponosić odpowiedzialność karną, jeśli w związku z leczeniem pacjenta popełni czyn zabroniony.
Kodeks karny nie zawiera odrębnych przepisów dedykowanych lekarzom, ale typowe sytuacje, które mogą rodzić odpowiedzialność karną lekarza, to m.in.:
- nieumyślne spowodowanie śmierci,
- spowodowanie ciężkiego, średniego i lekkiego uszczerbku na zdrowiu,
- bezpośrednie narażenie pacjenta na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia,
- nieudzieleniem pomocy osobie znajdującej się w bezpośrednim niebezpieczeństwie utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.
Mając na uwadze obowiązujące przepisy, w zależności od charakteru działania lekarza umyślnego lub nieumyślnego zakres odpowiedzialności karnej jest zróżnicowany. W praktyce kara może wynosić od kilku miesięcy do nawet dożywotniego pozbawienia wolności, np. za ciężki uszczerbek na zdrowiu lub śmierć pacjenta.
Odpowiedzialność zawodowa (dyscyplinarna)
Niezależnie od odpowiedzialności cywilnej czy karnej, lekarz ponosi również odpowiedzialność zawodową za naruszenie zasad etyki lekarskiej lub przepisów dotyczących wykonywania zawodu. Kwestie te reguluje ustawa z 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich.
Postępowanie dyscyplinarne toczy się przed organami samorządu lekarskiego. W pierwszej kolejności wszczynane jest postępowanie wyjaśniające, którego celem jest ustalenie wystąpienia przewinienia oraz zabezpieczenie dowodów dla sądu lekarskiego. Gdy zebrany materiał dowodowy wskazuje na popełnienie przewinienia zawodowego, rzecznik wydaje postanowienie o przedstawieniu lekarzowi zarzutów. Po zamknięciu postępowania wyjaśniającego i zaznajomieniu obwinionego z materiałami rzecznik składa do sądu lekarskiego wniosek o ukaranie. Sąd lekarski może orzec następujące kary:
- upomnienie,
- nagana,
- kara pieniężna,
- zakaz pełnienia funkcji kierowniczych w jednostkach organizacyjnych ochrony zdrowia na okres od roku do pięciu lat,
- tymczasowe zawieszenie prawa wykonywania zawodu przez lekarza,
- ograniczenie zakresu czynności w wykonywaniu zawodu lekarza na okres od sześciu miesięcy do dwóch lat,
- zawieszenie prawa wykonywania zawodu na okres od roku do pięciu lat,
- pozbawienie prawa wykonywania zawodu lekarza.
Należy wskazać, że postępowania dyscyplinarne w izbach lekarskich mają na celu przede wszystkim ochronę standardów etycznych profesji i zaufania pacjentów. Kary dyscyplinarne mogą współistnieć z odpowiedzialnością cywilną lub karną.
RODO a telemedycyna – obowiązki lekarza i placówki medycznej
Udzielanie świadczeń zdrowotnych w formie teleporady wiąże się z przetwarzaniem danych osobowych o szczególnej kategorii – danych dotyczących zdrowia pacjenta, które są danymi wrażliwymi.
W przypadku udzielania teleporady administratorem danych jest lekarz prowadzący indywidualną praktykę albo podmiot leczniczy, w ramach którego lekarz świadczy usługi na podstawie umowy. To właśnie na administratorze spoczywa obowiązek zapewnienia zgodności przetwarzania danych z przepisami RODO.
W związku z powyższym przed rozpoczęciem konsultacji medycznej należałoby, zapoznać pacjenta z klauzulą informacyjną, z której wynika kto, w jakim celu i na jakich zasadach będzie przetwarzał jego dane, w tym dane dotyczące zdrowia. Dodatkowo należałoby posiadać politykę prywatności.
Bezpieczeństwo teleporad i ochrona danych
W kontekście bezpieczeństwa technicznego komunikacja z pacjentem powinna odbywać się wyłącznie za pośrednictwem odpowiednio zabezpieczonych kanałów transmisji danych. Celem stosowania takich rozwiązań jest zapewnienie szyfrowania, autoryzacji użytkowników, a także zachowanie integralności i poufności przekazywanych informacji. Niedopuszczalne jest korzystanie z niezweryfikowanych aplikacji i komunikatorów, które nie zapewniają odpowiedniego poziomu ochrony danych wrażliwych pacjentów.
W tym obszarze szczególnego znaczenia nabiera zależność telemedycyna a prawo, która podkreśla konieczność zachowania zgodności z przepisami o ochronie danych osobowych. Administrator danych ponosi pełną odpowiedzialność za prawidłowe przetwarzanie danych, również wtedy, gdy naruszenie wynika z błędu dostawcy systemu. Odpowiedzialności tej nie można przenieść na zewnętrzny podmiot, nawet jeśli to on był bezpośrednim sprawcą incydentu. Wobec pacjenta to zawsze placówka medyczna ponosi odpowiedzialność za bezpieczeństwo przetwarzanych danych i zapewnienie zgodności z RODO.
Dlatego każda praktyka lekarska lub podmiot leczniczy powinien posiadać wewnętrzną politykę bezpieczeństwa danych osobowych, dostosowaną do specyfiki działania. Dokument ten powinien określać zasady nadawania uprawnień, sposób zabezpieczenia danych oraz procedury reagowania na ewentualne naruszenia. Obowiązek jego stosowania dotyczy każdego lekarza – niezależnie od formy współpracy z placówką. Co więcej, administrator danych przetwarzający informacje o stanie zdrowia pacjentów zobowiązany jest do prowadzenia rejestru czynności przetwarzania.
W świetle wymogów prawnych i technologicznych, jakie niesie za sobą rozwój usług zdalnych, kwestia zgodności telemedycyny z prawem staje się jednym z kluczowych wyzwań dla podmiotów leczniczych. Kluczowe znaczenie ma tu wdrożenie skutecznych środków technicznych i organizacyjnych, które zapewnią nie tylko poufność, ale także integralność i dostępność danych medycznych. Polityka ochrony danych osobowych powinna obejmować wszystkie procesy związane z przetwarzaniem danych pacjentów – zarówno w systemach informatycznych, jak i dokumentacji papierowej – i stanowić dowód na to, że placówka działa zgodnie z wymogami RODO.
Telemedycyna a prawo – zadbaj o zgodność i bezpieczeństwo w swojej placówce
Telemedycyna to przyszłość opieki zdrowotnej, ale jej rozwój wymaga pełnej zgodności z obowiązującym prawem. Jeśli prowadzisz praktykę lekarską lub zarządzasz placówką medyczną, zadbaj o bezpieczeństwo swoich pacjentów i ochronę ich danych.
Skontaktuj się z nami – Kancelaria Prawna ANSWER pomoże Ci wdrożyć odpowiednie procedury, przygotować niezbędną dokumentację i zapewnić zgodność z RODO oraz standardami medycznymi.
Obserwuj nas na LinkedIn, by nie przegapić najnowszych porad i zmian w prawie medycznym
