Fundacja rodzinna jest narzędziem zakładanym w celu gromadzenia i ochrony rodzinnego majątku, a przede wszystkim zapewnienia sprawnej, wielopokoleniowej sukcesji. Nie oznacza to jednak, że będzie funkcjonować bezterminowo. Utrata majątku, konflikt między beneficjentami albo zmiana strategii mogą uzasadniać jej rozwiązanie. W takim przypadku fundacja rodzinna powinna zostać poddana likwidacji. Proces ten obejmuje spłatę wierzycieli, rozliczenie podatków oraz właściwy podział pozostałego majątku.
Z tego artykułu dowiesz się:
- kiedy można rozwiązać fundację rodzinną,
- jak przebiega jej likwidacja,
- kiedy i komu można przekazać pozostały majątek,
- jakie skutki podatkowe wiążą się z likwidacją,
- jak ograniczyć ryzyko sporów i dodatkowych kosztów.
Kiedy można rozwiązać fundacje rodzinną?
Rozwiązanie fundacji rodzinnej nie może nastąpić w dowolnym momencie i wyłącznie na podstawie swobodnej decyzji fundatora lub beneficjentów. Konieczne jest wystąpienie jednej z przesłanek wskazanych w ustawie albo statucie fundacji. Przesłanki te dotyczą zarówno osiągnięcia celu fundacji, jak i sytuacji, w których jej dalsze funkcjonowanie stało się niemożliwe, niecelowe lub sprzeczne z interesami beneficjentów.
Podstawy rozwiązania fundacji rodzinnej określa art. 87 ustawy o fundacji rodzinnej. Zgodnie z tym przepisem fundacja rodzinna ulega rozwiązaniu, gdy:
- wystąpiły okoliczności wskazane w statucie;
- fundacja jest zarządzana w sposób oczywiście sprzeczny z jej celem lub interesami beneficjentów;
- z innych ważnych powodów dalsze funkcjonowanie fundacji jest niecelowe;
- zakończyło się postępowanie upadłościowe fundacji rodzinnej prowadzącej działalność gospodarczą;
- wystąpiły okoliczności określone w art. 105 ustawy, uzasadniające rozwiązanie fundacji przez sąd rejestrowy bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego.
W praktyce statut może wiązać rozwiązanie fundacji z upływem określonego czasu albo osiągnięciem konkretnego celu. Może to być przejęcie zarządzania rodzinną spółką przez kolejne pokolenie, sprzedaż kluczowych aktywów albo osiągnięcie określonego wieku przez beneficjentów.
Podstawą rozwiązania może być również sposób zarządzania naruszający cel fundacji lub interesy beneficjentów. Przykładem jest sprzedaż majątku poniżej wartości rynkowej, świadczenie na rzecz osób nieuprawnionych albo wykorzystywanie fundacji dla korzyści członków zarządu.
Innym ważnym powodem może być trwały konflikt między beneficjentami lub organami fundacji. Spór powinien jednak faktycznie uniemożliwiać podejmowanie uchwał, powołanie organów albo prowadzenie bieżących spraw. Sama różnica zdań lub zmiana planów fundatora nie będzie wystarczająca.
Szczególne przypadki rozwiązania przez sąd dotyczą między innymi zaprzestania działalności i niewykonywania obowiązków rejestrowych. Chodzi przykładowo o brak sprawozdań finansowych za dwa kolejne lata albo niewykonywanie obowiązków mimo ponawianych wezwań sądu.
Ustawa pozwala szczegółowo określić w statucie okoliczności prowadzące do rozwiązania fundacji. Warto więc skorzystać z tej możliwości i wskazać przesłanki w sposób konkretny oraz jednoznaczny. Odpowiednio przygotowane postanowienia pozwolą nie tylko na ograniczenie ryzyka potencjalnych sporów w fundacji, lecz również umożliwią jej sprawną likwidacje w przypadku paraliżu decyzyjnego.
Likwidacja fundacji rodzinnej krok po kroku
Mogłoby się wydawać, że do rozwiązania fundacji rodzinnej wystarczy podjęcie odpowiedniej uchwały. W praktyce jest to jednak dopiero początek procesu likwidacyjnego. Fundacja rodzinna zachowuje bowiem swój byt prawny aż do zakończenia likwidacji i wykreślenia jej z rejestru.
Przez cały okres likwidacji fundacja rodzinna zachowuje osobowość prawną i działa pod dotychczasową nazwą z dodatkiem „w likwidacji”. Dopiero po zakończeniu bieżących spraw, zaspokojeniu wierzycieli oraz rozliczeniu zobowiązań możliwy jest podział pozostałego majątku.
Przechodząc do poszczególnych kroków – pierwszym zadaniem jest ustalenie osoby likwidatora. Likwidator to osoba odpowiedzialna za przeprowadzenie procesu likwidacji fundacji. Co do zasady funkcję tę pełni członek zarządu, przy czym Sąd może również powołać inną osobę.
Otwarcie likwidacji, dane likwidatorów oraz sposób reprezentacji podlegają zgłoszeniu do sądu rejestrowego. Likwidator powinien ogłosić otwarcie likwidacji również w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. Ogłoszenie zawiera wezwanie wierzycieli do zgłoszenia wierzytelności w terminie miesiąca.
Następnie przygotowuje się bilans otwarcia likwidacji. Aktywa wykazuje się według ich wartości zbywczej, czyli wartości możliwej do uzyskania przy sprzedaży danego składnika majątku. W tym celu konieczne może okazać się przeprowadzenie wyceny poszczególnych aktywów fundacji.
W trakcie likwidacji likwidator zajmuje się zakończeniem bieżących spraw fundacji. Przykładowo dochodzi istniejących należności oraz wykonuje ciążące na fundacji zobowiązania. W praktyce należy więc przeanalizować wszystkie umowy i zabezpieczenia, a także zidentyfikować toczące się spory oraz zobowiązania warunkowe.
Co istotne, podejmowanie nowych przedsięwzięć jest dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy służą one zakończeniu już prowadzonych spraw. Prawidłowe przeprowadzenie tych czynności ma kluczowe znaczenie. Pominięcie zobowiązań lub niewłaściwe zakończenie spraw fundacji może prowadzić do odpowiedzialności także po jej wykreśleniu z rejestru.
Po zakończeniu czynności likwidacyjnych sporządza się sprawozdanie likwidacyjne. Następnie składa się je wraz z wnioskiem o wykreślenie fundacji z rejestru. Fundacja rodzinna zostaje ostatecznie rozwiązana dopiero z chwilą jej wykreślenia.
Kiedy można podzielić majątek fundacji rodzinnej?
Majątek fundacji rodzinnej nie może zostać podzielony bezpośrednio po otwarciu likwidacji. Pierwszeństwo przed fundatorem i beneficjentami mają wierzyciele fundacji. Dopiero po spłacie lub zabezpieczeniu zobowiązań można rozpocząć przekazywanie pozostałych aktywów.
Co bardzo istotne, zgodnie z art. 93 ust. 2 ustawy o fundacji rodzinnej w okresie likwidacji:
- nie spełnia się świadczeń na rzecz beneficjentów;
- nie dzieli się majątku fundacji przed spłaceniem wszystkich zobowiązań wobec osób innych niż beneficjenci.
Przed podziałem majątku należy więc rozliczyć zobowiązania wobec wszelkich kontrahentów, pracowników, banków czy organów podatkowych. Należy mieć na względzie, że tyczy się to również wierzytelności, które nie są jeszcze wymagalne albo pozostają przedmiotem sporu.
Przykładowo fundacja posiadająca aktywa o wartości 5 mln zł nie może od razu przekazać nieruchomości beneficjentom. Jeżeli istnieje sporne roszczenie wykonawcy, środki potrzebne na jego pokrycie należy odpowiednio zabezpieczyć.
Zgodnie z art. 99 ustawy sumy potrzebne do zaspokojenia albo zabezpieczenia znanych wierzycieli składa się do depozytu sądowego, jeżeli:
- wierzyciele nie zgłosili swoich wierzytelności;
- wierzytelności nie są jeszcze wymagalne;
- wierzytelności są sporne.
Rozwiązanie to pozwala kontynuować proces likwidacji bez oczekiwania na prawomocne zakończenie sporu lub nadejście terminu płatności. Środki pozostają jednak zabezpieczone na rzecz wierzyciela i nie mogą zostać przekazane osobom uprawnionym do majątku fundacji.
Nadto samo zaspokojenie czy też zabezpieczenie wierzycieli nie pozwala na natychmiastowy podział aktywów. Zgodnie z art. 100 ustawy majątek może zostać wydany dopiero po upływie roku od ogłoszenia o otwarciu likwidacji i wezwania wierzycieli.
Co ważne roczny termin obowiązuje również wtedy, gdy fundacja nie ma zaległości, a wszyscy znani wierzyciele zostali wcześniej spłaceni. Dlatego też, istotne jest, aby uwzględnić to przy planowaniu całego procesu likwidacyjnego.
W przypadku zaś wierzyciela, który nie zgłosił roszczenia i nie był znany fundacji, może dochodzić zapłaty z majątku, który nie został jeszcze podzielony. Jeżeli jednak po upływie rocznego terminu osoba uprawniona otrzymała majątek w dobrej wierze, nie jest zobowiązana do jego zwrotu w celu zaspokojenia roszczenia takiego wierzyciela.
Co dzieje się z majątkiem po likwidacji?
W końcowym etapie likwidacji dochodzi do przekazania majątku pozostałego po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli. To, kto otrzyma poszczególne składniki, wynika przede wszystkim ze statutu fundacji rodzinnej.
Statut musi określać przeznaczenie mienia po rozwiązaniu fundacji. Powinien również wskazywać beneficjenta uprawnionego do jego otrzymania. Precyzyjne uregulowanie tej kwestii ogranicza ryzyko sporów oraz przypadkowego rozdrobnienia zgromadzonych aktywów.
Jeżeli fundacja rodzinna jest rozwiązywana za życia fundatora, zasadniczo wyłącznie fundator jest uprawniony do otrzymania pozostałego mienia. Statut może jednak przewidywać inne rozwiązanie. Może przykładowo wskazywać jednego lub kilku beneficjentów uprawnionych do przejęcia majątku.
W przypadku kilku fundatorów majątek dzieli się proporcjonalnie do wartości mienia wniesionego przez każdego z nich oraz określonych członków ich rodzin. Uwzględnia się mienie wniesione przez małżonka, zstępnych, wstępnych lub rodzeństwo fundatora. Statut może jednak wprowadzić odmienne zasady podziału.
Jeżeli fundator nie żyje, majątek otrzymuje beneficjent wskazany w statucie. Dopiero w przypadku braku takiego beneficjenta mienie przypada spadkobiercom fundatora. Może to prowadzić do podziału nieruchomości, udziałów lub innych aktywów pomiędzy kilku osobami.
Majątek fundacji może obejmować środki pieniężne, nieruchomości, udziały, akcje oraz inne prawa majątkowe. Przed jego przekazaniem należy określić sposób podziału poszczególnych składników. Trzeba również uwzględnić ograniczenia wynikające z umów, dokumentów korporacyjnych oraz praw osób trzecich.
Otrzymanie mienia nie zawsze oznacza definitywne zakończenie ryzyk związanych z fundacją. Fundator, beneficjent albo spadkobierca fundatora odpowiada z nabytego mienia za zobowiązania fundacji rodzinnej wykreślonej z rejestru. Odpowiedzialność ogranicza się do wartości otrzymanego mienia, ustalanej według jego stanu z chwili nabycia i cen z chwili zaspokojenia wierzyciela.
Podatki przy likwidacji fundacji rodzinnej – CIT i PIT
Przekazanie majątku w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej może zostać opodatkowane na dwóch poziomach. CIT obciąża fundację, natomiast PIT może powstać po stronie osoby otrzymującej majątek.
CIT po stronie fundacji rodzinnej
Wydanie majątku w związku z rozwiązaniem fundacji podlega opodatkowaniu CIT według stawki 15%. Podstawą opodatkowania jest wartość przekazanego lub postawionego do dyspozycji mienia. W przypadku składników niepieniężnych uwzględnia się zasadniczo ich wartość rynkową.
Podstawa opodatkowania może zostać pomniejszona o wartość podatkową mienia wniesionego przez fundatora. Jest to wartość, która nie została wcześniej zaliczona do kosztów podatkowych. Odpowiada ona kosztowi, który fundator mógłby rozpoznać przy sprzedaży danego składnika przed wniesieniem go do fundacji.
Pomniejszenie nie obejmuje zasadniczo aktywów nabytych bezpośrednio przez fundację. Nie stanowią one bowiem mienia wniesionego przez fundatora.
Wątpliwości dotyczą środków pieniężnych przekazanych fundacji. Organy podatkowe odmawiały uwzględnienia ich przy ustalaniu wartości podatkowej mienia. W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowane jest także stanowisko korzystne dla podatników. Zagadnienie to wymaga więc sprawdzenia na moment planowanej likwidacji.
Podatek należy zapłacić do 20. dnia miesiąca następującego po miesiącu przekazania mienia. Fundacja powinna zatem odpowiednio wcześniej zabezpieczyć środki na jego uregulowanie. Ma to szczególne znaczenie przy przekazywaniu nieruchomości, udziałów albo akcji.
PIT po stronie osoby otrzymującej majątek
Otrzymanie majątku po rozwiązaniu fundacji rodzinnej stanowi przychód z innych źródeł. Nie zawsze oznacza to jednak konieczność zapłaty PIT.
Fundator oraz osoby należące wobec niego do podatkowej grupy zerowej korzystają ze zwolnienia. Przy kilku fundatorach zwolnienie obejmuje część przychodu odpowiadającą proporcji przypisanej danemu fundatorowi.
Osoby zaliczone do pierwszej albo drugiej grupy podatkowej płacą 10% PIT od części nieobjętej zwolnieniem. Pozostałe przychody podlegają opodatkowaniu stawką 15%.
Podatek ma charakter zryczałtowany. Przychodu nie pomniejsza się o koszty uzyskania przychodu ani nie łączy z dochodami opodatkowanymi według skali.
Ostateczny koszt podatkowy zależy więc od pochodzenia aktywów, struktury fundatorów oraz relacji odbiorców majątku z fundatorami. Przed rozpoczęciem likwidacji warto przeprowadzić symulację obejmującą zarówno CIT fundacji, jak i ewentualny PIT po stronie osób uprawnionych.
Należy jednak mieć na uwadze, że przedstawione wyżej zasady mają charakter ogólny. Skutki podatkowe likwidacji fundacji rodzinnej każdorazowo zależą od struktury fundatorów i beneficjentów, rodzaju przekazywanego majątku oraz sposobu jego nabycia. Przed rozpoczęciem likwidacji konieczna jest więc indywidualna analiza stanu faktycznego oraz aktualnych przepisów podatkowych.
Podsumowanie
Likwidacja fundacji rodzinnej nie jest wyłącznie formalnym zakończeniem działalności osoby prawnej. To proces, który wymaga rozliczenia zobowiązań, zabezpieczenia wierzycieli oraz właściwego podziału pozostałego majątku. Fundacja rodzinna zostaje rozwiązana dopiero z chwilą wykreślenia jej z rejestru.
Decyzję o likwidacji powinna poprzedzać analiza ekonomiczna i prawna. Należy porównać koszty dalszego funkcjonowania fundacji z kosztami jej rozwiązania. Istotne są również wartość i płynność aktywów, zobowiązania oraz możliwe obciążenia podatkowe.
Jednym z głównych ryzyk jest nieprecyzyjny statut. Jego postanowienia mogą nie odpowiadać aktualnej strukturze rodziny ani zgromadzonego majątku. Problemem może być również niepełny spis mienia. Bez udokumentowanej historii wkładów trudno ustalić proporcje podziału oraz prawidłową podstawę opodatkowania.
Znaczenie ma także płynność fundacji. Może ona posiadać wartościowe nieruchomości, udziały lub akcje, lecz nie mieć środków na zapłatę podatków. Sprzedaż aktywów pod presją czasu może natomiast prowadzić do uzyskania ceny poniżej ich rzeczywistej wartości.
Ryzyko wiąże się również z przedwczesnym przekazaniem majątku fundatorowi albo beneficjentom. Naruszenie praw wierzycieli może prowadzić do sporów i odpowiedzialności osób, które otrzymały mienie. Proces może dodatkowo utrudnić konflikt między beneficjentami, szczególnie gdy podjęcie decyzji wymaga jednomyślności.
Przed otwarciem likwidacji należy więc sprawdzić statut, spis mienia, dokumentację podatkową oraz zobowiązania fundacji. Trzeba także ustalić odbiorców majątku, ich status podatkowy i harmonogram całego procesu. Dobrze zaplanowana likwidacja ogranicza ryzyko konfliktów, nieprzewidzianych podatków oraz utraty wartości zgromadzonych aktywów.
Likwidacja fundacji rodzinnej jest złożonym procesem, który wymaga odpowiedniego przygotowania. Przed jej rozpoczęciem należy przeanalizować sytuację prawną, majątkową i podatkową fundacji oraz ustalić plan dalszego działania. Pozwala to ograniczyć ryzyko błędów, sporów oraz nieprzewidzianych kosztów na kolejnych etapach likwidacji.
Planujesz założenie lub likwidację fundacji rodzinnej?
Likwidacja fundacji rodzinnej wymaga odpowiedniego przygotowania prawnego, majątkowego i podatkowego. Przed podjęciem decyzji warto przeanalizować statut, spis mienia, zobowiązania fundacji, sytuację beneficjentów oraz skutki podatkowe przekazania majątku.
Kancelaria Prawna ANSWER wspiera fundatorów, beneficjentów i zarządy fundacji rodzinnych w planowaniu procesu likwidacji, przygotowaniu niezbędnych uchwał i dokumentów, analizie ryzyk oraz ustaleniu bezpiecznego sposobu podziału majątku.
Skontaktuj się z nami, jeżeli chcesz sprawdzić, jak prawidłowo przeprowadzić likwidację fundacji rodzinnej i ograniczyć ryzyko sporów, błędów formalnych oraz nieprzewidzianych kosztów.
Obserwuj profil Kancelarii Prawnej ANSWER na LinkedIn, aby być na bieżąco z praktycznymi omówieniami dotyczącymi fundacji rodzinnych, sukcesji biznesu i ochrony majątku.
