Zdrowie człowieka jest jednym z jego najważniejszych dóbr. Dlatego prawo chroni je w szczególny sposób. Ochrona ta obejmuje zarówno możliwość dbania o zdrowie, jak i zasady wykonywania zabiegów, które ingerują w ciało człowieka. Warto zauważyć, że prawo przewiduje także odpowiedzialność za naruszenie zdrowia. W wielu przypadkach kluczowe znaczenie ma zgoda pacjenta – to ona może decydować o tym, czy dane działanie jest dopuszczalne.
Medycyna estetyczna zajmuje w tym obszarze szczególne miejsce. Zabiegi z tego zakresu ingerują w ciało, a czasem także w zdrowie człowieka. Jednocześnie najczęściej nie są wykonywane po to, aby leczyć chorobę albo poprawić stan zdrowia. Zwykle pacjent decyduje się na nie z powodów osobistych, związanych z wyglądem i własnym samopoczuciem. Medycyna estetyczna wymaga więc szczególnej ostrożności, ponieważ łączy elementy usług estetycznych, ingerencji w ciało oraz potencjalnego ryzyka dla zdrowia pacjenta.
Czy oznacza to jednak, że osoby wykonujące takie zabiegi mają mniejsze obowiązki niż przy innych ingerencjach w ciało człowieka? Czy wystarczy samo zapisanie się na zabieg, aby uznać, że pacjent wyraził na niego zgodę?
Świadczenie zdrowotne a medycyna estetyczna
Pojęcie świadczenia zdrowotnego wiąże się przede wszystkim ze zdrowiem, czyli z jego ratowaniem, przywracaniem albo poprawą. Definicja obejmuje jednak także „inne działania medyczne”. Oznacza to, że za świadczenie zdrowotne można uznać również takie działania, które nie służą bezpośrednio leczeniu, ale mają charakter medyczny.
W praktyce oznacza to, że medycyna estetyczna może w określonych przypadkach podlegać standardom właściwym dla świadczeń zdrowotnych. W przypadku zabiegów medycyny estetycznej znaczenie mają przede wszystkim trzy elementy:
- czy zabieg może spowodować uszczerbek na zdrowiu,
- czy zabieg ingeruje w ciało pacjenta,
- czy podczas zabiegu używa się wyrobu medycznego.
Jeżeli zabieg medycyny estetycznej ingeruje w ciało pacjenta, wymaga użycia wyrobu medycznego albo może doprowadzić do uszczerbku na zdrowiu, można uznać go za świadczenie zdrowotne. W takiej sytuacji wykonujący zabieg powinien liczyć się ze wszystkimi konsekwencjami prawnymi właściwymi dla świadczeń zdrowotnych.
Niezależnie od tego, czy w danym przypadku spełnione są wszystkie powyższe warunki, każdy zabieg, który może narazić pacjenta na uszczerbek na zdrowiu, należy oceniać ostrożnie. W praktyce warto stosować standardy właściwe dla świadczeń zdrowotnych także wtedy, gdy kwalifikacja zabiegu nie jest oczywista.
Spowodowanie uszczerbku na zdrowiu, nawet nieumyślne, może prowadzić do odpowiedzialności cywilnej, w tym odszkodowawczej, a w określonych przypadkach także do odpowiedzialności karnej.
Zanim pacjent wyrazi zgodę – wywiad i ocena ryzyka
Nie można zagwarantować, że zabieg będzie całkowicie bezpieczny i nie wpłynie negatywnie na zdrowie lub samopoczucie pacjenta. Dlatego pierwszym krokiem powinno być sprawdzenie, czy zabieg wiąże się z ryzykiem. Aby zrobić to prawidłowo, osoba wykonująca zabieg musi uzyskać od pacjenta potrzebne informacje.
Informacje te powinny pomóc ocenić:
- dopuszczalności przeprowadzenia konkretnego zabiegu,
- dopuszczalności ewentualnych alternatyw zabiegu,
- efektów możliwych do osiągnięcia u konkretnej jednostki.
W przypadku zabiegów inwazyjnych oceny takiej powinien dokonać lekarz. Przy zabiegach mikroinwazyjnych czy nieinwazyjnych – osoba podejmująca się zabiegu w ramach swojej działalności gospodarczej. W razie pojawienia się jakichkolwiek wątpliwości wskazanym jest jednak zalecenie konsultacji specjalistycznej przed wykonaniem zabiegu.
Osoba niebędąca lekarzem nie może na podstawie informacji przedstawionych przez pacjenta rozpoznawać jego schorzeń czy go leczyć. Działanie takie, choćby w dobrej wierze, jest na gruncie prawa karalne.
Ocena dopuszczalności danego zabiegu i jego możliwych efektów konfrontuje jego specyfikę i użyte produkty z indywidualnymi właściwościami pacjenta. Zakres pozyskanych informacji powinien zostać ściśle skorelowany z konkretną procedurą, biorąc pod uwagę:
- skład substancji użytych do jej przeprowadzenia,
- głębokość ingerencji w ciało,
- obszar tej ingerencji,
- wpływ zabiegu na organizm, układy narządów bądź części ciała nieobjęte bezpośrednio zabiegiem,
- planowane skutki zabiegu,
- normalne następstwa danego zabiegu,
- możliwe skutki uboczne (wliczając przypadki niezmiernie rzadkie),
- przeciwskazania medyczne do przeprowadzenia zabiegu (w tym choroby bądź przyjmowane ze względów medycznych substancje).
Wywiad można przeprowadzić ustnie. Dla bezpieczeństwa warto jednak przeprowadzić go na piśmie i uzyskać podpis pacjenta. Taka forma ułatwia późniejsze wykazanie, jakie informacje pacjent przekazał przed zabiegiem. Po przeprowadzeniu wywiadu osoba wykonująca zabieg powinna przeanalizować odpowiedzi pacjenta. Na tej podstawie powinna ocenić, czy można wykonać dany zabieg, jakie skutki uboczne mogą wystąpić oraz czy warto zaproponować pacjentowi inne rozwiązania.
Wywiad przed zabiegiem. Dlaczego nie powinien być przypadkowy?
Przed wykonaniem zabiegu medycyny estetycznej konieczne jest pozyskanie od pacjenta informacji, które pozwolą ocenić, czy zabieg może zostać bezpiecznie przeprowadzony oraz czy w danym przypadku nie występują przeciwwskazania.
Nie chodzi jednak o zadanie kilku przypadkowych pytań przed wejściem do gabinetu. Wywiad powinien być dostosowany do konkretnego zabiegu, używanych preparatów, urządzeń, głębokości ingerencji, obszaru ciała oraz ryzyk właściwych dla danej procedury.
Inne informacje będą istotne przy zabiegach z użyciem igły, inne przy zabiegach laserowych, inne przy procedurach oddziałujących na skórę powierzchownie, a jeszcze inne przy zabiegach, które mogą wpływać na gojenie, krzepliwość krwi, reakcje alergiczne albo ryzyko powikłań.
W praktyce prawidłowo przygotowany kwestionariusz powinien obejmować w szczególności zagadnienia dotyczące:
- ogólnego stanu zdrowia pacjenta,
- chorób przewlekłych i przebytych zabiegów,
- przyjmowanych leków, suplementów lub innych substancji,
- alergii i wcześniejszych reakcji niepożądanych,
- stanu skóry w obszarze planowanego zabiegu,
- wcześniejszych zabiegów estetycznych lub kosmetycznych,
- przeciwwskazań właściwych dla konkretnej procedury,
- czynników mogących wpływać na efekt zabiegu lub proces gojenia,
- okoliczności wymagających konsultacji lekarskiej przed zabiegiem.
Nie istnieje jeden uniwersalny kwestionariusz, który będzie prawidłowy dla każdego gabinetu i każdego zabiegu. Formularz stosowany przy zabiegach medycyny estetycznej powinien być każdorazowo opracowany z uwzględnieniem rzeczywistego zakresu usług, sposobu ich wykonywania oraz poziomu ryzyka.
Zbyt ogólny kwestionariusz może nie spełniać swojej funkcji. Z kolei kwestionariusz zawierający pytania niedostosowane do danego zabiegu może prowadzić do pozyskiwania nadmiarowych danych, w tym danych dotyczących zdrowia, co rodzi dodatkowe ryzyka na gruncie ochrony danych osobowych.
Dlatego wywiad przedzabiegowy powinien być traktowany nie jako formalność, ale jako element procedury bezpieczeństwa – zarówno medycznego, jak i prawnego.
Ochrona danych i oświadczenie pacjenta
Informacje pozyskiwane w ramach wywiadu przedzabiegowego bardzo często dotyczą zdrowia pacjenta. Są to dane szczególnej kategorii, które podlegają podwyższonemu standardowi ochrony.
Gabinet powinien więc nie tylko prawidłowo zaprojektować sam kwestionariusz, ale także zadbać o podstawę przetwarzania danych, odpowiednią klauzulę informacyjną, zasady przechowywania dokumentacji oraz ograniczenie dostępu do informacji wyłącznie do osób, które rzeczywiście powinny je znać.
Kwestionariusz powinien również zawierać odpowiednie oświadczenie pacjenta dotyczące prawdziwości przekazywanych informacji oraz świadomości konsekwencji zatajenia danych istotnych dla bezpieczeństwa zabiegu. Treść takiego oświadczenia powinna być jednak dostosowana do konkretnego formularza i procedury stosowanej w gabinecie.
Przykładowa klauzula oświadczenia wiedzy: „Oświadczam, że podane przeze mnie dane są zgodne z prawdą. Jestem świadomy/a konsekwencji, jakie dla mojego zdrowia może mieć zatajenie informacji bądź podanie nieprawdy”.
Właśnie dlatego dokumentacja przedzabiegowa nie powinna być kopiowana z internetu ani tworzona według jednego ogólnego wzoru. Prawidłowo przygotowany zestaw dokumentów powinien odpowiadać faktycznym usługom świadczonym w gabinecie, używanym preparatom i urządzeniom, kwalifikacjom personelu oraz ryzykom związanym z konkretnymi zabiegami.
Obowiązek informacyjny. Co pacjent musi wiedzieć przed zabiegiem?
Kolejny krok to przedstawienie pacjentowi informacji na temat zabiegu. Jest to obowiązek nałożony na podmiot wykonujący zabieg medycyny estetycznej i nie może zostać zaniechany. Bez znaczenia jest tutaj to, czy i w jakim zakresie pacjent sam zdobył informacje związane z zabiegiem. Podobnie nieistotnym jest, czy podmiot na swojej stronie internetowej bądź w widocznym miejscu w gabinecie czy poczekalni zamieści wskazane informacje.
Informacja powinna zawierać:
- na czym polega zabieg,
- użyte sprzęt i materiały,
- cel zabiegu,
- efekt zabiegu możliwy do osiągnięcia z uwzględnieniem indywidualnych cech pacjenta,
- normalne następstwa zabiegu,
- możliwe skutki uboczne wraz z częstotliwością ich występowania,
- możliwe powikłania (z określeniem prawdopodobieństwa wystąpienia),
- rekonwalescencja po zabiegu,
- ewentualne dalsze czynności medyczne lub pozamedyczne konieczne po przeprowadzeniu zabiegu,
- zalecenia pozabiegowe wraz ze skutkami ich nieprzestrzegania,
- skutki odwołania zgody na zabieg w trakcie zabiegu.
Podane informacje powinny umożliwić rozsądnej osobie podjąć świadomą i roztropną decyzję o poddaniu się danemu zabiegowi.
Z uwagi na brak konieczności zabiegu obowiązek informacyjny należy traktować szeroko, m.in. podając do wiadomości pacjenta nawet incydentalne powikłania i skutki uboczne.
Informacje powinny być podane jasno i zrozumiale. Nie ma wymogu konkretnej formy, ale sugerowana jest forma dokumentowa. Trzeba mieć bowiem na uwadze, że to po stronie lekarza lub podmiotu wykonującego zabieg leży udowodnienie dopełnienia obowiązku informacyjnego.
Zgoda na zabieg medycyny estetycznej
Ostatnim krokiem jest uzyskanie zgody pacjenta na zabieg medycyny estetycznej. Aby zgoda była skuteczna, pacjent musi wyrazić ją w sposób świadomy, dobrowolny i po uzyskaniu pełnych informacji o zabiegu.
Zgodę musi wyrazić sam pacjent
Zgodę na wykonanie zabiegu może wyrazić wyłącznie osoba, u której zabieg ma zostać wykonany. Inna osoba nie może skutecznie zgodzić się na zabieg w jej imieniu, chyba że przepisy szczególne przewidują taką możliwość.
Pacjent musi wyrazić zgodę świadomie
Pacjent musi rozumieć, na jaki zabieg się zgadza, jaki jest jego cel, przebieg, możliwe skutki uboczne, powikłania oraz przeciwwskazania.
Nie można uznać zgody za świadomą, jeżeli pacjent wyraził ją w stanie, który uniemożliwiał mu podjęcie przemyślanej decyzji, np. pod wpływem alkoholu, środków odurzających albo w stanie zaburzeń psychicznych wyłączających świadome działanie.
Pacjent musi wyrazić zgodę swobodnie i dobrowolnie
Pacjent powinien podjąć decyzję samodzielnie. Nikt nie może wywierać na niego nacisku, zmuszać go do zabiegu ani manipulować jego decyzją.
Za zgodę dobrowolną trudno uznać także zgodę uzyskaną przez przedstawianie pacjentowi nierealistycznych obietnic, np. zapewnianie go o wyjątkowo korzystnych efektach zabiegu, które nie są pewne.
Pacjent musi otrzymać informacje przed wyrażeniem zgody
Osoba wykonująca zabieg musi najpierw przekazać pacjentowi wszystkie istotne informacje, a dopiero potem uzyskać jego zgodę.
Pacjent powinien otrzymać informacje w sposób jasny i zrozumiały. Dopiero wtedy może świadomie zdecydować, czy chce poddać się zabiegowi.
Zgoda wyrażona przed przekazaniem pacjentowi wymaganych informacji nie będzie skuteczna. Późniejsze przekazanie informacji nie naprawia tej wadliwości.
Zgoda musi dotyczyć konkretnego zabiegu
Pacjent musi wiedzieć, na jaki dokładnie zabieg się zgadza. Nie można uzyskać od pacjenta zgody ogólnej, obejmującej niesprecyzowane działania albo „wszystkie potrzebne zabiegi”. Formularz zgody powinien więc wskazywać konkretny zabieg, jego zakres, miejsce wykonania oraz podstawowe informacje o jego przebiegu. Zgoda nie może mieć charakteru blankietowego.
Jeżeli pacjent nie wie, czego dokładnie dotyczy zgoda, nie można uznać, że skutecznie ją wyraził.
Jeżeli którakolwiek z powyższych przesłanek nie zostanie spełniona, zgoda może zostać uznana za nieskuteczną. W takiej sytuacji zabieg może zostać potraktowany jako wykonany bez zgody pacjenta, co może prowadzić do odpowiedzialności prawnej, w tym odpowiedzialności karnej.
Co powinien zawierać formularz zgody na zabieg medycyny estetycznej?
Ze względów dowodowych zgoda powinna być udzielona w formie pisemnej. Formularz zgody powinien zawierać:
- imię, nazwisko i dane kontaktowe pacjenta,
- nazwę zabiegu oraz wskazanie, jakiej części ciała dotyczy,
- opis możliwego do osiągnięcia efektu, bez zapewniania, że efekt na pewno wystąpi,
- uzasadnienie wyboru danej metody oraz informację o możliwych metodach alternatywnych,
- opis sposobu wykonania zabiegu,
- wskazanie produktów, preparatów lub urządzeń, które zostaną użyte,
- informację, czy zabieg może powodować ból oraz czy zostanie zastosowane znieczulenie,
- informację, czy zabieg jest jednorazowy, czy wymaga serii zabiegów,
- przewidywany czas trwania zabiegu,
- wskazanie osoby, która będzie wykonywać zabieg,
- przeciwwskazania do wykonania zabiegu,
- sposób przygotowania się do zabiegu,
- zalecenia dotyczące postępowania po zabiegu,
- w razie potrzeby warunki, które muszą zostać spełnione przed zabiegiem, np. dostarczenie zaświadczenia lekarskiego o braku przeciwwskazań,
- zgodę na przetwarzanie danych osobowych, jeżeli jest wymagana,
- oświadczenie pacjenta o wyrażeniu zgody na zabieg,
- podpis pacjenta,
- załącznik zawierający informacje przekazane pacjentowi przed zabiegiem.
Odwołanie zgody i obowiązek jej uzyskania od każdego pacjenta
Zgodę można odwołać w każdym czasie, również podczas zabiegu. Pacjent powinien być jednak uprzednio poinformowany o skutku wycofania zgody w trakcie zabiegu, w tym negatywnych następstw estetycznych i możliwości braku przywrócenia stanu pierwotnego.
Obowiązek uzyskania zgody przed przystąpieniem do wykonywania zabiegu dotyczy każdego pacjenta. Bez znaczenia jest więc stopień zażyłości między wykonującym zabieg a pacjentem, ich pokrewieństwo lub stałość świadczenia usług na rzecz danego pacjenta. Kategorie te nie są rozważane przy ocenie odpowiedzialności karnej czy odszkodowawczej. W związku z tym każdy pacjent musi wyrazić skuteczną zgodę na zabieg medycyny estetycznej.
Podsumowanie
Medycyna estetyczna wymaga nie tylko staranności przy wykonywaniu zabiegu, ale także prawidłowego przygotowania dokumentacji. Zgoda pacjenta na zabieg medycyny estetycznej nie powinna być traktowana jako formalność. To jeden z najważniejszych elementów bezpieczeństwa prawnego osoby wykonującej zabieg oraz podmiotu prowadzącego gabinet. Samo umówienie wizyty, pojawienie się pacjenta w gabinecie albo zapłata za usługę nie wystarczają do uznania, że pacjent skutecznie zgodził się na ingerencję w ciało.
Dla ograniczenia ryzyka prawnego kluczowe znaczenie ma prawidłowo przeprowadzony wywiad, rzetelne spełnienie obowiązku informacyjnego oraz uzyskanie świadomej, dobrowolnej i konkretnej zgody pacjenta. Dokumenty stosowane w gabinecie powinny być dostosowane do rodzaju wykonywanych zabiegów, ich ryzyka, używanych preparatów i urządzeń oraz zakresu ingerencji w ciało pacjenta.
W praktyce warto zadbać nie tylko o sam formularz zgody, ale także o kompletny zestaw dokumentów: kwestionariusz przedzabiegowy, informację o zabiegu, przeciwwskazania, zalecenia pozabiegowe, klauzule dotyczące danych osobowych oraz procedurę postępowania w razie powikłań lub wycofania zgody przez pacjenta.
Dobrze przygotowana dokumentacja nie eliminuje całkowicie ryzyka sporu, ale może znacząco ograniczyć odpowiedzialność i ułatwić wykazanie, że zabieg został poprzedzony prawidłową oceną ryzyka oraz świadomą decyzją pacjenta. Właśnie dlatego medycyna estetyczna powinna opierać się nie tylko na standardach wykonywania zabiegów, ale także na starannie przygotowanych procedurach prawnych.
Potrzebujesz dokumentów dla gabinetu medycyny estetycznej?
Prowadzisz gabinet medycyny estetycznej, kosmetologiczny lub beauty i chcesz sprawdzić, czy stosowane formularze, zgody oraz procedury rzeczywiście zabezpieczają Twój biznes?
Kancelaria Prawna ANSWER może pomóc w przygotowaniu lub weryfikacji dokumentacji dostosowanej do rodzaju wykonywanych zabiegów, poziomu ryzyka oraz sposobu organizacji pracy gabinetu.
W ramach wsparcia przygotowujemy m.in.:
- formularze świadomej zgody na zabieg,
- kwestionariusze przedzabiegowe,
- informacje dla pacjenta o zabiegu,
- zalecenia przedzabiegowe i pozabiegowe,
- klauzule RODO oraz dokumenty dotyczące przetwarzania danych o zdrowiu,
- regulaminy świadczenia usług,
- procedury ograniczające ryzyko odpowiedzialności cywilnej i karnej.
Dobrze przygotowana dokumentacja nie jest formalnością. To element bezpieczeństwa prawnego gabinetu, personelu oraz pacjentów. Skontaktuj się z nami, jeżeli chcesz dostosować dokumentację gabinetu do rodzaju wykonywanych zabiegów i ograniczyć ryzyko prawne związane z obsługą pacjentów.
A jeżeli chcesz otrzymywać więcej praktycznych treści prawnych dla branży beauty, medycyny estetycznej i usług zdrowotnych — obserwuj nas na LinkedIn.
