Rynek walut wirtualnych w ostatnich latach bardzo dynamicznie się rozwija. Technologie oparte na blockchain są coraz częściej wykorzystywane w inwestycjach, płatnościach internetowych oraz usługach finansowych. Naturalną konsekwencją tego rozwoju stało się zwiększone zainteresowanie państw tym sektorem oraz potrzeba jego odpowiedniego uregulowania. Szczególną uwagę zwrócono na ryzyko wykorzystywania walut wirtualnych do prania pieniędzy, dlatego coraz większą rolę odgrywają regulacje AML, oraz finansowania terroryzmu.
Jeżeli prowadzisz działalność w sektorze kryptowalut lub planujesz wejście na ten rynek, warto wcześniej zweryfikować, czy Twoje procedury AML są zgodne z aktualnymi wymogami prawnymi i nadchodzącymi regulacjami. W razie wątpliwości skontaktuj się z naszym zespołem – pomożemy ocenić obowiązki regulacyjne i przygotować odpowiednie procedury.
Obowiązki AML w sektorze kryptowalut – identyfikacja klientów i monitorowanie transakcji
Waluty wirtualne posiadają cechy, które mogą utrudniać identyfikację przepływu środków. Transakcje mogą być bowiem wykonywane transgranicznie i bez udziału tradycyjnych instytucji finansowych, ponieważ transfer odbywa się bezpośrednio pomiędzy użytkownikami sieci. Taki model wprost sprzyja utrudnianiu identyfikacji uczestników danej transakcji. Z tego względu sektor kryptowalut został objęty szczegółowymi regulacjami dotyczącymi przeciwdziałania praniu pieniędzy.
W Polsce podstawowym aktem prawnym w tym zakresie jest ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (dalej: „ustawa AML”). Ustawa ta implementuje do polskiego porządku prawnego rozwiązania przyjęte na poziomie Unii Europejskiej. Należy jednak uwzględnić, że rynek walut wirtualnych znajduje się obecnie w okresie przejściowym pomiędzy dotychczasowym modelem działalności podmiotów z tego sektora a docelowym reżimem regulacyjnym wynikającym z rozporządzenia MiCA. Oznacza to, że przedsiębiorcy funkcjonujący dziś na rynku nie powinni ograniczać się wyłącznie do utrzymywania dotychczasowych procedur AML, lecz powinni ocenić, czy przyjęte rozwiązania pozostaną adekwatne również w świetle nowych wymogów regulacyjnych i nadzorczych.
W konsekwencji podmioty z branży kryptowalut zostały objęte reżimem AML oraz wynikającymi z niego obowiązkami. W praktyce sprowadzają się one przede wszystkim do identyfikacji i weryfikacji klienta, monitorowania transakcji oraz zgłaszania podejrzanych operacji właściwym organom.
Waluty wirtualne a ryzyko prania pieniędzy
Waluty wirtualne stanowią szczególną kategorię aktywów cyfrowych. W większości przypadków funkcjonują w oparciu o technologię rozproszonego rejestru (DLT). System ten ma zdecentralizowany charakter zapisu i przechowywania danych, w którym informacje nie są gromadzone na jednym centralnym serwerze, lecz są replikowane, współdzielone i synchronizowane w sieci wielu węzłów. Takie rozwiązanie zwiększa przejrzystość, bezpieczeństwo oraz odporność na manipulacje danymi. W przeciwieństwie do tradycyjnych środków płatniczych walut wirtualnych nie emituje bank centralny. Uczestnicy sieci zapisują transakcje w łańcuchu bloków (blockchain) i następnie je weryfikują.
Niektóre państwa uznały waluty wirtualne za prawny środek płatniczy, jednak nadal są to nieliczne wyjątki. W Polsce waluty wirtualne, nie są co prawda uznawane za środek płatniczy, ale mogą stanowić przedmiot obrotu gospodarczego. Aby ustalić, czym w rozumieniu prawa jest waluta wirtualna, należy odwołać się do ustawy AML. Zgodnie z zawartą w ustawie definicją jest to cyfrowe odwzorowanie wartości, które nie stanowi prawnego środka płatniczego, międzynarodowej jednostki rozrachunkowej, pieniądza elektronicznego, instrumentu finansowego, weksla ani czeku oraz jest wymienialne w obrocie gospodarczym na prawne środki płatnicze i akceptowane jako środek wymiany, a także może być elektronicznie przechowywane lub przeniesione albo może być przedmiotem handlu elektronicznego.
Z perspektywy przeciwdziałania praniu pieniędzy szczególnego znaczenia nabierają cechy charakterystyczne kryptowalut. Przede wszystkim system blockchain zapisuje nie dane osobowe użytkowników, lecz adresy portfeli kryptowalutowych, dlatego transakcje mają charakter pseudoanonimowy. Ponadto użytkownicy mogą wykonywać transakcje transgraniczne, często bez udziału instytucji finansowej działającej w określonej jurysdykcji. Wskazane cechy powodują, że kryptowaluty mogą zostać wykorzystane między innymi w procederze prania pieniędzy. Ryzyko to dostrzegły zarówno instytucje międzynarodowe, jak i ustawodawcy krajowi. W konsekwencji prawodawcy objęli rynek walut wirtualnych dodatkowymi obowiązkami regulacyjnymi, w szczególności w ramach reżimu AML.
Podmioty z sektora kryptowalut objęte obowiązkami AML
Regulacje AML obejmują obecnie szeroki katalog podmiotów określonych w ustawie jako instytucje obowiązane. Należą do nich m.in. banki, firmy inwestycyjne, zakłady ubezpieczeń, notariusze, operatorzy pocztowi, doradcy podatkowi oraz inne podmioty świadczące usługi finansowe. W ich zakres wchodzą również podmioty świadczące usługi związane z obrotem walutami wirtualnymi. Dotyczy to w szczególności działalności polegającej na:
- wymianie walut wirtualnych na waluty tradycyjne,
- wymianie pomiędzy walutami wirtualnymi,
- pośrednictwie w takich transakcjach,
- prowadzeniu rachunków walut wirtualnych w formie elektronicznego zbioru danych identyfikacyjnych umożliwiających korzystanie z jednostek walut wirtualnych.
W praktyce więc przepisy AML obejmują wiele rodzajów działalności powiązanych z kryptowalutami. Dotyczy to przede wszystkim giełd kryptowalut, które umożliwiają kupno i sprzedaż walut wirtualnych oraz ich wymianę na waluty tradycyjne. Podobnie jest w przypadku kantorów kryptowalutowych i brokerów, którzy pośredniczą w transakcjach pomiędzy użytkownikami. W określonych sytuacjach regulacje AML mogą obejmować także operatorów portfeli kryptowalutowych.
Co istotne, zakres obowiązków AML nie jest identyczny dla wszystkich podmiotów. Zależy od charakteru świadczonych usług oraz przyjętego modelu biznesowego. Stąd też, w każdym przypadku, aby prawidłowo określić obowiązki, warto przeanalizować rolę przedsiębiorcy w transakcji, sposób obsługi klienta oraz to, jakie czynności faktycznie wykonuje w ramach usługi.
Rejestr działalności w zakresie walut wirtualnych
Działalność w zakresie walut wirtualnych stanowi w polskim porządku prawnym działalność regulowaną. Podmioty świadczące usługi związane z walutami wirtualnymi muszą uzyskać wpis do rejestru działalności w zakresie walut wirtualnych, który prowadzi minister właściwy do spraw finansów publicznych. Uzyskanie wpisu stanowi warunek legalnego prowadzenia takiej działalności.
Co ważne, przed uzyskaniem wpisu trzeba spełnić szereg wymogów ustawowych, w tym dotyczących osób zarządzających przedsiębiorstwem. Osoby te powinny wykazać odpowiednią wiedzę z zakresu przeciwdziałania praniu pieniędzy, a także posiadać określone doświadczenie zawodowe. Prowadzenie działalności bez wymaganego wpisu może skutkować sankcjami administracyjnymi, a w określonych przypadkach także zakazem prowadzenia działalności.
System przeciwdziałania praniu pieniędzy w przedsiębiorstwie
Przedsiębiorcy działający w sektorze walut wirtualnych muszą wdrożyć system przeciwdziałania praniu pieniędzy. System ten powinni dostosować do charakteru prowadzonej działalności.
Podstawą systemu AML jest ocena ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu. Ocena ta powinna uwzględniać charakter działalności przedsiębiorstwa, profil klientów oraz rodzaj oferowanych usług. Analiza powinna również brać pod uwagę kanały dystrybucji oraz obszary geograficzne działalności. Instytucje obowiązane powinny także uwzględniać krajowe oceny ryzyka publikowane przez właściwe organy. Instytucja obowiązana powinna sporządzić dokument zawierający ocenę ryzyka w formie papierowej lub elektronicznej oraz aktualizować go co najmniej raz na dwa lata. Na jego podstawie opracowuje następnie wewnętrzne procedury AML, które określają zasady identyfikacji klientów oraz monitorowania transakcji.
Środki bezpieczeństwa finansowanego, w tym identyfikacja i weryfikacja klienta
Jednym z podstawowych elementów systemu AML są tzw. środki bezpieczeństwa finansowego. Obejmują one między innymi identyfikację i weryfikację klienta, czyli procedurę określaną często jako KYC (know your customer).
Identyfikację klienta należy przeprowadzić przed nawiązaniem relacji gospodarczej lub przed przeprowadzeniem transakcji okazjonalnej. W ramach procedury KYC podmiot zobowiązany ustala podstawowe dane identyfikacyjne klienta. W przypadku osób fizycznych ustala się przede wszystkim tożsamość klienta, natomiast w odniesieniu do osób prawnych identyfikuje się również strukturę własnościową.
Kolejnym istotnym elementem procedury jest ustalenie beneficjenta rzeczywistego wraz z weryfikacją jego tożsamości. Co ważne, beneficjentem rzeczywistym jest osoba fizyczna sprawująca faktyczną kontrolę nad danym podmiotem.
Wśród kolejnych środków bezpieczeństwa finansowego należy wskazać ocenę stosunków gospodarczych z klientem. Instytucja obowiązana powinna przeanalizować charakter relacji i ustalić, czy odpowiada on profilowi działalności klienta. Nietypowość relacji może wynikać między innymi z charakteru planowanej działalności, ocenianego z perspektywy dotychczasowej praktyki i doświadczenia instytucji obowiązanej. Ale także z nieuzasadnionej ekonomicznie odległości geograficznej pomiędzy klientem a instytucją obowiązaną. Instytucje obowiązane powinny także prowadzić bieżące monitorowanie relacji gospodarczych z klientem. Powyższe polega na analizie przeprowadzanych transakcji oraz badaniu źródła pochodzenia środków. Monitorowanie powinno być prowadzone przez cały okres współpracy. Analizie poddawane są przede wszystkim transakcje wykonywane przez klientów, szczególną uwagę zwraca się na operacje nietypowe lub o wysokiej wartości.
W sektorze kryptowalut podmioty często wykorzystują specjalistyczne narzędzia do analizy blockchain. Narzędzia te umożliwiają identyfikację portfeli powiązanych z działalnością przestępczą. Jeżeli transakcja wzbudza uzasadnione wątpliwości, instytucja obowiązana może uznać ją za podejrzaną. W takiej sytuacji powstaje obowiązek zgłoszenia transakcji właściwemu organowi, co do zasady Generalnemu Inspektorowi Informacji Finansowej. Jeżeli instytucja obowiązana nie jest w stanie zastosować wymaganych środków bezpieczeństwa finansowego, nie powinna nawiązywać relacji gospodarczej z klientem. Jeżeli natomiast relacja została już nawiązana, instytucja powinna ją zakończyć.
Zgłaszanie transakcji podejrzanych
Jednym z kluczowych elementów systemu AML jest obowiązek raportowania transakcji podejrzanych. Dotyczy on wszystkich instytucji obowiązanych. W Polsce zawiadomienia składa się do Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF), który analizuje otrzymywane informacje pod kątem podejrzenia prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.
Zgłoszenia dokonuje się, gdy instytucja obowiązana poweźmie uzasadnione podejrzenie. Może ono wynikać np. z analizy transakcji klienta, sposobu działania, niespójności w źródle pochodzenia środków lub nietypowych schematów operacji. W określonych sytuacjach możliwe jest również czasowe wstrzymanie transakcji (lub inne działania zabezpieczające) na zasadach wskazanych w ustawie AML.
Procedura wewnętrzna AML
Każda instytucja obowiązana powinna posiadać wewnętrzną procedurę w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Taka procedura opisuje, jak w danym podmiocie realizuje się obowiązki ustawowe i jak aktualizuje się je wraz ze zmianą ryzyk lub modelu działania. W szczególności obejmuje zasady identyfikacji i weryfikacji klientów (KYC), monitorowania transakcji, raportowania do GIIF, a także reguły dokumentowania i przechowywania danych na potrzeby kontroli.
Ustawa AML nakłada na instytucje obowiązane obowiązek wyznaczenia osób odpowiedzialnych za wykonywanie i nadzorowanie obowiązków AML. Co do zasady obejmuje to członka organu zarządzającego odpowiedzialnego za wdrażanie obowiązków AML, przedstawiciela kadry kierowniczej wyższego szczebla odpowiedzialnego za ich wykonywanie oraz pracownika na stanowisku kierowniczym odpowiedzialnego za zapewnienie zgodności działalności instytucji z przepisami AML (funkcja ta bywa określana jako AML Officer lub MLRO).
Zgodnie z ustawą AML instytucja obowiązana wyznacza pracownika zajmującego kierownicze stanowisko, odpowiedzialnego za zapewnienie zgodności działalności instytucji (oraz osób wykonujących czynności na jej rzecz) z przepisami o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu – funkcja ta bywa określana jako AML Officer lub AMLRO.
Sankcje za naruszenie obowiązków AML
Naruszenie obowiązków wynikających z ustawy AML może prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych. Sankcje mogą mieć charakter administracyjny lub karny.
W przypadku naruszeń możliwe jest nałożenie wysokich kar finansowych, wykreślenie z rejestru działalności w zakresie walut wirtualnych lub zakaz pełnienia funkcji kierowniczych przez osoby odpowiedzialne za naruszenia. W skrajnych przypadkach działalność przedsiębiorstwa może zostać ograniczona lub może zostać wydany nakaz zaprzestania określonych czynności.
Nadto naruszenie wymogów związanych z AML może odbić się na reputacji danego przedsiębiorstwa. Co ważne w branży związanej z finansami czy inwestycjami, reputacja ma szczególne znaczenie a jedną z możliwych kar administracyjnych jest również publikacja informacji o instytucji obowiązanej i zakresie naruszenia przez nią przepisów ustawy AML w Biuletynie Informacji Publicznej.
Podsumowanie
Wraz z rozwojem rynku kryptowalut można oczekiwać dalszego doprecyzowywania i rozszerzania regulacji w obszarze przeciwdziałania praniu pieniędzy. Obecne przepisy koncentrują się na ograniczeniu ryzyka wykorzystywania walut wirtualnych do działalności przestępczej, w tym prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. Dla przedsiębiorców działających w tym sektorze oznacza to konieczność wdrożenia i utrzymywania rozwiązań zgodnych z wymogami AML, w szczególności w zakresie KYC, monitorowania transakcji oraz raportowania do GIIF. Dobrze zaprojektowany i stosowany w praktyce system AML ogranicza ryzyko prawne i organizacyjne, a jednocześnie zwiększa bezpieczeństwo prowadzonej działalności.
Jeżeli prowadzisz działalność związaną z walutami wirtualnymi i chcesz sprawdzić, czy Twoje procedury AML są zgodne z obowiązującymi przepisami oraz nadchodzącymi regulacjami – skontaktuj się z nami. Wspieramy przedsiębiorców w analizie obowiązków regulacyjnych, przygotowaniu procedur AML oraz dostosowaniu działalności do wymogów rynku kryptowalut.
Obserwuj profil „Kancelaria Prawna ANSWER” na LinkedIn, gdzie publikujemy praktyczne analizy dotyczące prawa kryptowalut, regulacji finansowych oraz compliance.
